Lokalne archiwum 1208 → dzisiaj
Historia
Kaszyc Wielkich
Ponad osiem stuleci zapisanych w dokumentach, krajobrazie i pamięci mieszkańców.
Dolny Śląsk · gmina Prusice · powiat trzebnicki
Miejsce i pamięć
Kaszyce Wielkie i ich okolica
Kaszyce Wielkie leżą około ośmiu kilometrów na północny wschód od Prusic, na Równinie Prusickiej. Układ ulicówki, pola, drogi i wody zachowały ślady wielu epok — od średniowiecznego nadania dla trzebnickiego klasztoru po powojenną wspólnotę.
Ta kronika rozdziela fakty potwierdzone od hipotez. Nie rekonstruuje brakujących obrazów. Tam, gdzie nie wolno opublikować skanu, prowadzi bezpośrednio do katalogu instytucji, która go przechowuje.
Kainowe · 1919 · skala 1:25 000
Kaszyce, Gąski i krajobraz wody
Na właściwym arkuszu widać Gr. Kaschütz, osadę Gallhäuser, dolinę Sąsiecznicy i rozległy układ stawów. Mapa łączy historię wsi z historią dróg, pól i gospodarki wodnej.
Współczesna mapa obejmuje Kaszyce Wielkie, Gąski i otaczający krajobraz. Otwórz w OpenStreetMap ↗
Czytaj mapę od południa: zwarta ulicówka Gr. Kaschütz prowadzi ku Gallhäuser. Między nimi biegną cieki, podmokłe łąki i drogi gospodarcze; na północ rozciągają się historyczne stawy.
Chronologia
Osiem stuleci w źródłach
- Prehistoria
Ślady obecności człowieka
Nieliczne znaleziska archeologiczne wskazują na osadnictwo z epoki kamienia, najpewniej z neolitu. Nie pozwalają jednak odtworzyć wyglądu ani ciągłości ówczesnej osady.
- Pierwsza wzmianka
- Średniowiecze
- Ludzie zapisani w źródłach
- Wieś i ziemia
- XVIII wiek
Gospodarstwa i szkoła
Spis z 1743 roku wymienia 17 wolnych chłopów, łącznie około 18,5 łana, oraz 21 chałupników. W latach 60. XVIII wieku działała już szkoła ewangelicka. Materiały gminne wskazują rok 1761, a Katalog Zabytków Sztuki — 1764.
Uwaga redakcyjna: Rozbieżność źródeł: 1761 lub 1764.
- Nowy porządek
Kasata klasztoru i język mieszkańców
Po kasacie klasztoru trzebnickiego w 1810 roku rozpoczął się okres związany z dobrami rodu von Hatzfeldt ze Żmigrodu. Ankieta kościelna z 1814 roku potwierdza używanie języka polskiego przez miejscową ludność — fakt charakterystyczny dla wielojęzycznego Śląska epoki.
- Dawny rocznik
Wieś opisana liczbami
Spis pokazuje Kaszyce jako wieś rolniczą z folwarkiem, wolnym sołectwem, dwiema szkołami i dwoma wiatrakami. Dane te dotyczą jednego historycznego momentu i nie należy łączyć ich z późniejszym opisem Meyersa.
- 52
- domy
- 483
- mieszkańców
- 205
- katolików
- 2
- wiatraki
- 2
- szkoły
- 4
- rzemieślników
- folwark
- gospodarstwo dworskie
- wolne sołectwo
- ustrój własności
- 311
- wołów
- 815
- owiec
- Wieś zapisana w dokumentach
Folwark, ziemia i powinności
Archiwalia dotyczą podziałów gruntów wspólnych, uwłaszczeń, świadczeń gospodarstw i kredytowania. Folwark obejmował między innymi domy mieszkalne, stodoły, stajnię i owczarnię; działały też gospoda oraz wiatrak.
- Architektura i pamięć
Dom, który stał się kaplicą
W XIX-wiecznym budynku do 1933 roku mieściła się katolicka kaplica św. Józefa, później izba katechetyczna. Od 1945 roku służy jako kaplica mszalna Matki Boskiej Częstochowskiej. Zachowały się stacje Drogi Krzyżowej, dawne grafiki i fisharmonia z około 1900 roku, sprowadzona po wojnie.
- Życie społeczne
Dom Ludowy
Powstały na początku XX wieku Dom Ludowy, dzisiejsza świetlica wiejska, jest materialnym śladem organizowania się lokalnej wspólnoty.
- Widok dawnej wsi
Kaszyce na pocztówce
Z początku XX wieku zachował się pocztówkowy widok miejscowości opisanej jako Gross Kaschütz. Rekord jest dostępny w katalogu zewnętrznym; ze względu na niepotwierdzone prawa reprodukcji strona odsyła do źródła zamiast kopiować fotografię.
- Zmiana nazwy
Od Gross Kaschütz do Scholzhofen
W latach 30. XX wieku niemiecką nazwę Gross Kaschütz zastąpiono nazwą Scholzhofen. Po 1945 roku ustaliła się polska nazwa Kaszyce Wielkie. Zmiany nazw są śladem kolejnych porządków administracyjnych, nie początkiem historii miejscowości.
- Powojenna ciągłość
Kaszyce Wielkie
Po zakończeniu wojny utrwaliła się polska nazwa miejscowości. Zmieniła się ludność, administracja i organizacja życia, lecz czytelne pozostały dawny układ ulicówki, część zabudowy oraz krajobraz pól, cieków i stawów.
Toponimia
Jedna wieś,
wiele zapisów
Zmieniała się pisownia, język kancelarii i administracja. Nie każda różnica oznacza zmianę miejscowości.
- Zkasici
- Zkasic
- Scassicz
- Schkaschitz
- Magnum Kasitz
- Gross Kaschuez
- Gross Kaschütz
- Scholzhofen
- Kaszyce Wielkie
Źródła różnią się co do dokładnego roku zmiany nazwy Gross Kaschütz na Scholzhofen. Bezpieczne ustalenie: nastąpiło to w latach 30. XX wieku.
Dwa kilometry na północny wschód
Gąski i krajobraz stawów
Przysiółek nad Sąsiecznicą wyrósł w krajobrazie ukształtowanym przez wodę i gospodarkę rybacką.
Dokument z 1268 roku wspomina miejscowość Gola, lecz badacze nie są zgodni, czy chodzi o Gąski, czy o Golę koło Prusic. Nie należy więc podawać 1268 roku jako pewnej daty założenia. Bardziej prawdopodobne jest powstanie osady około XVII wieku przy obsłudze stawu.
W źródłach występują nazwy Gallhäuser, Gallhauser i Gahlaeuser. Na północ leży Staw Zielony Dąb, zwany też Sieczkowskim, o historycznie podawanej powierzchni 85 ha. Wzdłuż brzegu biegnie XIX-wieczna aleja, a na grobli rosną stare dęby. Po 1945 roku gospodarka rybacka objęła również stawy Jamnik i Sanie.
Początek XX wieku
Nazwiska zapisane w archiwach
To indeks osób i zawodów obecnych w aktach, nie domniemane biografie.
Materiały dawne
Dawne mapy i materiały archiwalne
Dawne mapy i dokumenty znajdziesz w katalogach archiwów i bibliotek. Przy każdym materiale podajemy opis oraz odnośnik do oryginału.
Pocztówka Gross Kaschütz
Widok dawnej miejscowości w katalogu zewnętrznym.
PERMISSION_REQUIRED
Zobacz w źródle ↗Mapa topograficzna Kainowe
Właściwy arkusz dla Kaszyc Wielkich, Gąsek, Sąsiecznicy i terenów stawowych; pierwsze wydanie 1885.
PUBLIC_DOMAIN
Zobacz w źródle ↗Mapa Trebnitz i. Niederschlesien
Arkusz poprawiany w 1928 roku, z uzupełnieniami z 1932 i 1937 roku.
RIGHTS_UNKNOWN
Zobacz w źródle ↗Bibliografia
Źródła i materiały
Dokumenty, publikacje i katalogi wykorzystane do opracowania historii miejscowości.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, powiat trzebnicki
Instytut Sztuki PAN — Nazwy historyczne, własność, szkoła, folwark, kaplica i Dom Ludowy.
Szukaj w Archiwach
Archiwa Państwowe — Akta gruntowe i gospodarcze oraz nazwiska utrwalone w jednostkach archiwalnych.
Kainowe — mapa topograficzna, wydanie 1919
Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa — Arkusz 1:25 000, pierwsze wydanie 1885. Domena publiczna, dostęp bez ograniczeń; sygn. III/43/8464.
Mapa Trebnitz i. Niederschlesien, 1937
Bundesarchiv / Deutsche Digitale Bibliothek — Późniejszy arkusz 1:25 000, sygn. BArch KART 1005/6135. Materiał wyłącznie referencyjny.
Kaszyce Wielkie
Urząd Miejski w Prusicach — Lokalna chronologia, dane z 1845 roku, kaplica, Gąski i krajobraz stawów. Dane ludnościowe z 2017 roku nie są prezentowane jako aktualne.
Dokumentacja planistyczna i konserwatorska
GeoPrusice — Układ przestrzenny i historyczna zabudowa miejscowości.
Gross Kaschütz — Dorf und Rittergut
Meyers Gazetteer — Historyczny opis administracyjny i 315 mieszkańców dla odrębnego okresu statystycznego.
Pocztówka Gross Kaschütz, 1904
Polska-org.pl — Rekord referencyjny. Status praw: PERMISSION_REQUIRED.
Kaszyce Wielkie — katalog fotografii
Fotopolska — Pomoc w identyfikacji i datowaniu. Status praw: RIGHTS_UNKNOWN / EXTERNAL_REFERENCE_ONLY.
Prasa śląska, 1910 — materiał źródłowy I
Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego — Cyfrowy zapis dawnej prasy; materiał do dalszej kwerendy.
Prasa śląska, 1910 — materiał źródłowy II
Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego — Cyfrowy zapis dawnej prasy; materiał do dalszej kwerendy.